Hoe komt de stroomprijs tot stand? Van gascentrale tot uw factuur

In het kort
Elke dag bepaalt een Europese veiling de groothandelsprijs voor elk kwartier van de volgende dag. De duurste centrale die nodig is om de vraag te dekken, zet de prijs voor alle aanbieders. Dat is vaak een gascentrale, ook als de meeste stroom uit goedkopere bronnen komt. Bij veel zon en wind zakt de prijs naar nul en soms eronder. De energieprijs is ruwweg 35 tot 45 procent van uw factuur. Wat u betaalt, hangt vooral af van uw contract.

Veelgehoord: wat klopt er?

Eén veiling per dag, één prijs per kwartier

U kunt stroom niet in grote hoeveelheden bewaren. Aanbod en vraag moeten op elk moment kloppen. Daarom bestaan er markten van jaren vooruit tot enkele minuten voor de levering.

De dagmarkt (in het Engels day-ahead) is de referentie. Beurzen zoals EPEX Spot verzamelen de dag ervoor de biedingen van producenten en leveranciers. De orders sluiten om 12.00 uur (Midden-Europese tijd). Rond 13.00 uur zijn de prijzen bekend. Volgens het draaiboek van de beurzen is dat niet vroeger dan 12.55 uur.

Een rekenprogramma, EUPHEMIA, verwerkt alle biedingen van heel Europa tegelijk. Het zoekt de uitkomst met het grootste totale voordeel voor kopers en verkopers. Het houdt ook rekening met de capaciteit van de verbindingen tussen landen. Dat gekoppelde systeem heet SDAC. Het levert per zone en per periode één prijs op.

Sinds de levering van 1 oktober 2025 duurt die periode 15 minuten in plaats van een uur. Een dag heeft dus 96 prijzen. Een MWh (megawattuur) is 1.000 kWh. De prijs ligt tussen een bodem van min 600 euro per MWh (sinds 28 mei 2026, daarvoor min 500) en een plafond van 4.000 euro per MWh.

De merit order: de laatste centrale zet de prijs

In de regel biedt elke producent aan tegen zijn marginale kost. Dat is wat één extra MWh hem kost: brandstof, CO2 en kleine bedrijfskosten. Het programma zet alle biedingen van goedkoop naar duur op een rij. Die volgorde heet de merit order. Het programma aanvaardt biedingen tot de vraag gedekt is.

Het laatste aanbod dat nodig is, bepaalt de groothandelsprijs. Alle aanvaarde producenten krijgen die prijs. Dat heet pay-as-clear. Een goedkope centrale krijgt dus dezelfde prijs als de duurste die nog nodig was.

Hoe vaak is dat een gascentrale? In een simulatie voor 2022 van het Gemeenschappelijk Onderzoekscentrum van de Europese Commissie (JRC) zette gas de prijs 55 procent van de tijd, terwijl gas toen 19 procent van de Europese stroom leverde. Fossiele centrales samen zetten de prijs ongeveer 86 procent van de tijd. Dat is een model voor heel Europa, geen meting voor België.

Waarom bestaat deze regel? Het Europese agentschap ACER, waarin de energieregulatoren samenwerken, oordeelde in 2022 dat de prijs laten bepalen door de marginale bieding de doeltreffendste manier blijft om concurrentie en efficiënt gebruik van centrales te waarborgen. Dat staat in de JRC-studie.

De regel krijgt ook kritiek. Centrales met lage kosten houden het verschil tussen hun kosten en de groothandelsprijs. Dat verschil dekt hun bouwkosten, maar in 2022 kon het onverwacht hoge winsten opleveren. Daarom beperkte de EU eind 2022 tijdelijk de inkomsten boven 180 euro per MWh.

Manipulatie is een andere vraag dan de prijsregel. Marktmanipulatie is verboden. ACER volgt de handel op en nationale regulatoren leggen boetes op. In 2025 ontving ACER 204 meldingen van verdachte transacties en orders, dubbel zoveel als een jaar eerder. Een recent voorbeeld is een boete van 16.000 euro in Estland (oktober 2026) voor manipulatie van de balanceringsmarkt. De geraadpleegde bronnen bevatten geen bewijs dat producenten de prijs op de dagmarkt systematisch sturen.

Wat een gascentrale kost: gas en CO2

De bieding van een gascentrale volgt uit de gasprijs en de CO2-prijs. Centrales in het Europese emissiehandelssysteem (ETS) moeten voor elke ton CO2 een emissierecht inleveren. Het totale aantal rechten daalt elk jaar. De prijs van een recht schommelt op de markt. Volgens de Europese Commissie was de gemiddelde veilingprijs in het eerste kwartaal van 2026 75,36 euro per ton, in het tweede 75,28 en in het derde 82,32.

Illustratie, geen marktdata. Neem een moderne gascentrale met 55 procent rendement. Per MWh stroom stoot ze ongeveer 0,37 ton CO2 uit (het IPCC noemt 0,404 ton bij 50 procent rendement). Reken met 80 euro per ton CO2 (afgerond). Dan kost de CO2 0,37 × 80 = 29,6 euro.

• Gas op 30 euro per MWh: 30 ÷ 0,55 = 54,5 euro brandstof. Met de CO2 samen ongeveer 84 euro per MWh, of 8,4 cent per kWh.
• Gas op 100 euro per MWh: 100 ÷ 0,55 = 181,8 euro brandstof. Met de CO2 samen ongeveer 211 euro per MWh, of 21,1 cent per kWh.

Stijgt de gasprijs, dan stijgt de hele prijs in elk kwartier waarin gas de marginale centrale is. Op 28 oktober 2026 ging de Europese gasprijs (TTF) boven 100 euro per MWh uit, voor het eerst sinds december 2022, meldt Montel. Zulke schokken werken door in de groothandelsprijs voor stroom.

Waarom wind en zon de prijs drukken

Wind en zon kosten per extra MWh vrijwel niets. Ze bieden rond nul en staan vooraan in de rij. Dekken ze samen een groot deel van de vraag, dan valt de dure gascentrale uit de rij. De laatste centrale die nodig is, is dan goedkoop. De JRC noemt dat het verdringen van duurdere fossiele productie.

De keerzijde staat in het ACER-rapport van 2026. Valt de zon 's avonds weg, dan springen gascentrales vaker bij. De prijsschommelingen binnen een dag zijn ongeveer vijf keer groter dan in 2020.

In 2025 leverden zonnepanelen in België een record van 10,1 TWh (1 TWh is 1 miljard kWh). Op 4 oktober 2025 dekten wind en zon samen 90 procent van het verbruik in één kwartier, meldt netbeheerder Elia (voorlopige cijfers).

Probeer zelf

Verschuif de schuifregelaars "Gasprijs", "CO₂-prijs", "Wind en zon" en "Vraag". Kijk hoe de prijs verandert. Probeer ook de scenario's "Zonnige middag", "Windstille winteravond" en "Gasprijsschok".

Schematisch voorbeeld, geen echte marktdata

Zo ontstaat de elektriciteitsprijs: de merit order

Centrales schuiven van goedkoop naar duur op een rij. De duurste centrale die nodig is om de vraag te dekken, bepaalt de prijs voor iedereen.

Marktprijs

89,5 €/MWh

Zelfde prijs per kWh

8,95 ct/kWh

Dit bepaalt de prijs

Moderne gascentrale

Moderne gascentrale is de duurste bron die nodig is om de vraag te dekken. Zijn kost bepaalt de prijs voor alle ingezette bronnen.

Vervaagde vlakken worden niet ingezet.

Instellingen: gasprijs 35 €/MWh, CO₂-prijs 70 €/t, wind en zon 3 GW, vraag 9 GW.

Aanbod van goedkoop naar duur

Bron	Vermogen (GW)	Kost (€/MWh)	Status
Wind en zon	3	0	Volledig ingezet
Kernenergie	2	10	Volledig ingezet
Biomassa en afval	1	45	Volledig ingezet
Moderne gascentrale	5	89,5	Bepaalt de prijs
Import	4	90	Niet nodig
Oudere gascentrale	3	130,6	Niet nodig
Noodreserve	3	250	Niet nodig

De getallen zijn verzonnen om het principe te tonen. Echte prijzen hangen af van veel meer factoren, zoals netcongestie, onderhoud, weer en handel met buurlanden.

Wat u ziet. Dekken wind en zon de volledige vraag, dan zakt de prijs naar nul. Is de vraag hoog en volstaan wind en zon niet, dan zet vaak een gascentrale de prijs. Een hogere gasprijs tilt de prijs omhoog zolang gas de laatste centrale is. De grafiek is een schematisch leermodel, geen marktdata.

Negatieve prijzen: waarom, en wie betaalt?

In 2025 lag de Belgische groothandelsprijs meer dan 520 uur onder nul. Dat is een record, meldt de federale regulator CREG (via VRT NWS). Het is ongeveer 6 procent van alle uren, in lijn met de 6,1 procent van de tijd die Elia noemt.

Waarom blijven producenten stroom aanbieden bij een negatieve prijs? Een onderzoeksartikel van de KU Leuven uit 2014 noemt drie oorzaken van negatieve prijzen in België. Centrales met technische beperkingen, zoals kerncentrales, kunnen niet snel terugschakelen. Sommige centrales moeten blijven draaien om netdiensten te leveren. En steunregelingen, zoals groenestroomcertificaten, belonen productie ook bij een lage groothandelsprijs. Het artikel gaat vooral over de onevenwichtsmarkt. Lees het als uitleg van het mechanisme, niet als meting van 2025.

Wie betaalt? Op de beurs betaalt de verkoper de koper. Voor gezinnen bestaat het voordeel enkel met een dynamisch contract. Met zonnepanelen speelt ook de keerzijde. De Vlaamse Nutsregulator (VNR) schat dat in 2025 bijna 29.000 Vlaamse prosumenten (huishoudens met zonnepanelen) minstens één maand een negatieve vergoeding kregen, dus betaalden voor injectie. Dat gebeurde bij variabele contracten. Het is ongeveer 3 procent van de prosumenten met een digitale meter (eigen berekening, op basis van het VNR-rapport zoals Solarmagazine het samenvat). Wie de steun voor zonne- en windparken uiteindelijk financiert, is een aparte vraag over steunregelingen.

Vooruit kopen: termijnmarkt en PPA's

De prijs op de dagmarkt is niet de prijs die iedereen betaalt. Producenten en leveranciers kopen en verkopen vooraf, op de termijnmarkt. Op ICE Endex handelen partijen Belgische stroomcontracten voor een maand, een kwartaal of een jaar. De levering is fysiek, op het Belgische hoogspanningsnet.

De CREG beschreef in 2022 hoe dat werkt. Producenten verkopen hun productie geleidelijk, zodat hun inkomsten al vastliggen voor ze produceren. Elke leverancier heeft een eigen strategie om zich in te dekken (vooraf in te kopen). Een leverancier dekt over het algemeen maar een deel van zijn vaste verkopen in, want gezinnen kunnen hun contract met een opzegtermijn van een maand opzeggen. Een vaste prijs volgt dus eerdere inkoop en reageert met vertraging op de groothandelsmarkt.

Een power purchase agreement (PPA) is een langetermijncontract tussen een producent en een koper (een bedrijf, een leverancier of een handelaar) tegen een afgesproken prijs. Volgens ACER beschermen PPA's kopers tegen prijsschommelingen. De beschikbaarheid van PPA's verschilt sterk per land. PPA's verschillen ook in leveringsprofiel. Bij pay-as-produced betaalt de koper voor wat het zonne- of windpark echt levert. De koper draagt dan het volume- en profielrisico. Bij baseload of shaped is het leveringsprofiel vast. Dan dragen de producent of een tussenpartij het profielrisico. Dat onderscheid staat in een aanbeveling van de Europese Commissie van april 2026.

Wat een PPA niet doet: ze verandert de prijs op de dagmarkt niet. Die komt nog altijd uit de veiling. Een gezin merkt een PPA enkel indirect, via de kosten van zijn leverancier. Volgens de JRC beperken meer PPA's en contracten met een gegarandeerde prijs (contracts for difference) hoe sterk consumenten hoge en schommelende prijzen voelen.

Enkele minuten voor levering: intraday en onevenwicht

Na de dagmarkt gaat de handel verder (intraday, binnen de leveringsdag). De intraday-veilingen sluiten om 15.00 en 22.00 uur de dag ervoor en om 10.00 uur op de dag zelf. Daarnaast loopt de handel door tot kort voor levering. Zo corrigeren partijen hun voorspellingen over wind, zon en verbruik.

Elia is de netbeheerder die het net in evenwicht houdt. Elke leverancier of producent heeft een verantwoordelijke voor het evenwicht. Wie per kwartier meer of minder afneemt of inspuit dan aangekondigd, krijgt van Elia een afrekening tegen een onevenwichtsprijs per kwartier. Dat voelt u niet rechtstreeks. Het dwingt marktpartijen wel om nauwkeurig te voorspellen.

België: Elia, buurlanden en kernenergie

België is verbonden met het Europese net. In 2025 importeerde ons land netto ongeveer 14 TWh stroom, vooral uit Frankrijk en Nederland, meldt Elia (voorlopige cijfers). Import gebeurt vooral wanneer stroom in het buitenland goedkoper is. Daardoor beweegt de Belgische prijs mee met de buurlanden. Kernenergie leverde 34 procent van de Belgische productie, gas 19 procent. Elia merkt op dat goedkopere Franse stroom Belgische gasproductie uit de markt duwt.

Kernenergie zet de prijs zelden, want haar marginale kost is laag. Haar invloed zit in het aanbod. In 2025 sloten drie reactoren: Doel 1, Tihange 1 en Doel 2. Doel 4 en Tihange 3 blijven over. In mei 2025 schafte de Kamer de wet uit 2003 over de kernuitstap af. De federale regering verlengde beide reactoren met tien jaar, tot 2035. Ze wil de verlenging uitbreiden tot 2045.

Eind april 2026 tekenden de regering en Engie een niet-bindende intentieverklaring over een overname van de kernactiva door de staat. De onderhandelingen lopen nog. Op 30 september 2026 schoof de streefdatum voor een akkoord over de hoofdlijnen op naar 4 november 2026. Wat dat voor de prijs betekent, hangt af van de gasprijs en de prijzen in de buurlanden. Een eenduidige voorspelling bestaat niet.

Van groothandelsprijs naar uw factuur

Uw factuur bestaat uit vier delen: energie, netkosten, heffingen en btw. De btw is sinds 1 april 2023 blijvend 6 procent. De netkosten bedroegen in 2026 ongeveer 463 euro per jaar voor een typisch Vlaams gezin met 3.500 kWh, 20 euro minder dan in 2025 (Test-Aankoop). Het aandeel van de energieprijs schommelt de laatste jaren tussen ongeveer 35 en 45 procent. In augustus 2026 was het 43 procent, volgens de referentietabel van de CREG zoals CallMePower die weergeeft. We konden geen officiële uitsplitsing van de CREG of de VNR raadplegen. Lees dit dus als een bereik. Netkosten en heffingen veranderen slechts één- of tweemaal per jaar en volgen de groothandelsprijs niet.

Hoe snel de groothandelsprijs bij u aankomt, hangt af van uw contract. De CREG schreef in november 2025 dat variabele contracten een daling automatisch volgen en vaste contracten niet. Na het begin van het conflict in het Midden-Oosten eind februari 2026 steeg de energieprijs van stroom in april ten opzichte van maart met ongeveer 16 procent voor vaste en 7 tot 20 procent voor variabele contracten (CREG-cijfers, via Selectra). Een dynamisch contract was in 2025 gemiddeld het goedkoopst: 1.203 euro, 62 euro minder dan variabel en 193 euro minder dan vast (VNR, via Solarmagazine). Zulke cijfers zeggen niets over uw gezin, want het hangt af van wanneer u verbruikt. Meer daarover leest u in "Vast, variabel of dynamisch: welk energiecontract past bij u?".

Wat nu?

1. Kijk op uw factuur of u een vast, variabel of dynamisch contract hebt.
2. Lees "Vast, variabel of dynamisch: welk energiecontract past bij u?" en vergelijk met uw verbruik.
3. Hebt u zonnepanelen? Bekijk in "Zonnepanelen in 2026: zonder terugdraaiende teller" wat injectie nu kost of oplevert, en vraag uw leverancier naar zijn injectietarief bij negatieve prijzen.
4. Vergelijk uw contract één tot twee keer per jaar in de CREG Scan, zoals de CREG aanraadt.

Bronnen en disclaimer

• NEMO Committee: SDAC (prijsgrenzen, bodem min 600 sinds 28 mei 2026) en persbericht 15 minuten, intraday-veilingen en SDAC fallback manual (sluiting 12.00 uur, publicatie vanaf 12.55 uur)

• EPEX Spot: handelsbrochure 2024 (beurs; sluitingstijd en publicatie van de prijzen)

• Europese Commissie, JRC: The Merit Order and Price-Setting Dynamics (2023, simulatie 2022)

• Europese Commissie: EU ETS, Europese Commissie: kwartaalprijzen op basis van ETS-veilingen en IPCC: rendement en CO2 van gascentrales

• ACER: marktmonitoring 2026, ACER: raadpleging over PPA's en ACER: REMIT-handhaving (204 meldingen; Estse boete)

• Europese Commissie: aanbeveling over PPA's, april 2026 (Raadsdocument 8452/26)

• Elia open data: onevenwichtsprijzen per kwartier

• ICE Endex: Belgian Power Base Futures (handelsplatform)

• CREG: studie F2336 (2022) en CREG: dalende energieprijzen (21 november 2025)

• VRT NWS over het CREG-rapport: 520 uur negatieve prijs

• Elia: elektriciteitsmix 2025, voorlopige cijfers (persbericht, gehost door VFB)

• World Nuclear News: onderhandelingen over de kerncentrales (vakmedia), Engie: nieuwe streefdatum 4 november 2026 en VRT NWS: schrapping van de kernuitstapwet

• Test-Aankoop: nettarieven 2026

• ACER: REMIT, en KU Leuven: negatieve onevenwichtsprijzen en flexibiliteit (2014)

Commerciële media en vakmedia geven cijfers van de CREG, de VNR en de gasmarkt door: Solarmagazine, Selectra, CallMePower en Montel. Controleer belangrijke bedragen bij de oorspronkelijke bron.

Dit is algemene informatie, geen persoonlijk advies. Cijfers en regels kunnen wijzigen. Stand: 30 oktober 2026.